U bevindt zich hier: Wetenschap - R&D - Oude vaccins

Oude vaccins

 

Sommige vaccins lijken ingehaald te zijn door de tijd. Zo stamt het BCG-vaccin tegen tuberculose uit 1921, het vaccin tegen polio uit 1954 en zijn de kinkhoestvaccins gebaseerd op bacteriestammen die eveneens in de jaren vijftig rondwaarden. Zijn deze vaccins vele tientallen jaren later nog steeds de beste preventie?

Nieuw BCG-vaccin nodig

Het huidige BCG-vaccin (Bacille Calmette Guérin) tegen tuberculose is stokoud. Het stamt uit 1921 en de werking van het vaccin is beperkt. Dr. Peter van der Ley, vaccinexpert bij het NVI: 'Dit is geen verouderd vaccin, maar een oud vaccin dat altijd al een beperkte werking heeft gehad. Dat is een mondiaal probleem. De vaccinatie geeft geen volledige bescherming tegen tuberculose, zeker niet bij volwassenen. Het voorkomt wel de ernstige gevolgen van tbc bij kinderen, zoals hersenvliesontsteking. Maar het effect van het vaccin bij de pulmonaire vorm van TBC bij volwassenen, waarbij een longinfectie optreedt, is onvoldoende tot minimaal. Door de geringe effectiviteit wordt de bestrijding van tuberculose steeds moeilijker. Een potentieel probleem vormen de multiresistente tuberculosestammen die vooral in de voormalige landen van de Sovjet Unie rondwaren, maar inmiddels ook al in Nederland zijn gesignaleerd. Ook de diagnostiek kent beperkingen. Het probleem van de Mantouxtest is dat die geen onderscheid maakt tussen besmetting en BCG-vaccinatie. En microscopisch onderzoek aan sputum is een verouderde en weinig effectieve methode, maar in veel landen met tuberculose wel de enig beschikbare.'

 

De ontwikkeling van nieuwe diagnose-instrumenten en nieuwe, verbeterde vaccins tegen TBC hebben hoge urgentie, roepen deskundigen en instanties zoals de Wereldgezondheidsorganisatie in koor. Toch ziet het er niet naar uit dat er binnen afzienbare tijd een betaalbaar, werkzaam vaccin beschikbaar komt. Peter van der Ley: 'Grote farmaceutische bedrijven lijken geen markt te zien in een vaccin waarnaar vooral in de armste landen in Afrika vraag is. Terwijl er met de huidige kennis van de microbiologie en immunologie wel duidelijk manieren zijn om zo'n verbeterd vaccin te ontwikkelen. Overigens is de laatste jaren de interesse voor tuberculosebestrijding aan het toenemen. Een nieuw BCG-vaccin vereist meer geld en onderzoek.'

 

Samen met deskundigen van het VUMC (Ben Appelmelk, Medische Microbiologie) doet het NVI onderzoek naar verbetering van het BCG-vaccin. Daarbij wordt een bepaald gen uit de bacterie gehaald dat een rol speelt bij onderdrukking van het immuunsysteem. Als de onderzoekers er in slagen dat gen uit te schakelen, heb je mogelijk een verbeterd BCG-vaccin. Peter van der Ley: 'Het concept hiervoor is er. Het lijkt veelbelovend. Eerste stap is nu dat in een diermodel wordt aangetoond dat dit vaccin beter werkt dan een gewoon BCG.'

 

WHO wil veiliger poliovaccin

 

Soms is aanpassing van vaccin nodig vanwege een veiliger productietechnologie. Dat is het geval met het poliovaccin - om precies te zijn het geïnactiveerde poliovaccin (Salk-IPV) zoals dat door een paar Westerse vaccinproducenten zoals het NVI wordt geproduceerd.

Voor polio zijn er twee verschillende vaccins. In veel Afrikaanse landen en ook in veel andere ontwikkelingslanden wordt een poliovaccin gebruikt dat is gebaseerd op de zogenaamde 'Sabin'-stam. Dit is een stam van een verzwakt virus. Het is een oraal polio vaccin (OPV), dat vaak op een suikerklontje gegeven wordt. In Nederland en de meeste geïndustrialiseerde landen, wordt een poliovaccin gebruikt dat is gebaseerd op de zogenaamde 'Salk'-stam van poliovirussen. Dit is een stam die bij het begin van de vaccinproductie virulent (= infectieus, levend) is en aan het einde van de productie geïnactiveerd wordt. Het wordt dan ook IPV genoemd (inactivated polio virus).

 

Hans Kreeftenberg van het NVI: 'Inmiddels is polio grotendeels de wereld uit. De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) wil dat er drie jaar na het laatste poliogeval gestopt wordt met vaccinatie met het levend verzwakte Sabin-OPV. Dat komt omdat dit oraal toegediende vaccin in zeldzame gevallen toch tot polio kan leiden. Straks zal een groot deel van de wereldbevolking niet meer immuun zijn tegen de ziekte. Een aantal landen wil echter ook na uitbanning van de ziekte doorgaan met vaccinatie tegen polio met Salk-IPV. Bij de productie van het Salk-IPV zijn er echter een aantal stappen waarin virulent poliovirus aanwezig is. Daarom heeft de WHO de druk verhoogd om de veiligheidsnormen bij de productie van Salk-IPV aan te scherpen. De WHO wil dat deze landen een veilige productietechnologie gaan gebruiken. Dat kan door gebruik te maken van de niet virulente Sabin-stammen (van het orale vaccin). Zo krijg je het beste van beide. Het NVI is een van de twee instituten in de wereld, dat ervaring heeft op het gebied van Sabin-IPV technologie. De WHO wil dat op termijn mondiaal wordt overgestapt naar deze technologie. Het NVI is door de WHO benaderd om een Sabin-IPV te ontwikkelen en de technologie over te dragen naar fabrikanten in de derde wereld, zodat lokale producenten zelf betaalbare vaccins kunnen produceren. Daarmee valt wereldwijd gezondheidswinst te boeken.'

 

Wachten op verbeterd kinkhoestvaccin

Sinds een halve eeuw wordt tegen kinkhoest gevaccineerd. Toch blijft de bacterie circuleren en - erger nog - veranderen. De huidige vaccins tegen kinkhoest zijn gebaseerd op de Â'oude' bacteriestammen uit de jaren vijftig. Het is hoog tijd voor een nieuw, aangepast kinkhoestvaccin, dat een betere bescherming geeft, vinden vaccindeskundigen van het NVI.

Kinkhoest is een infectie van de bovenste luchtwegen en wordt vooral veroorzaakt door de bacterie Bordetella pertussis. Sinds 1952 wordt ertegen gevaccineerd. Het vaccin was in het begin zeer effectief, maar heeft niet tot uitbanning van de ziekte geleid. Sinds 1996 is kinkhoest weer aan het toenemen. Verantwoordelijk voor de toename is de afnemende

immuniteit in de bevolking én mutatie van de kinkhoestbacterie. Er zijn geleidelijk andere bacteriestammen gekomen die kinkhoest veroorzaken en waartegen het vaccin minder goed beschermt. Dr. Truus de Graaf en Drs. Arno van der Ark (NVI), allebei deskundigen op het gebied van kinkhoest: Â'De kinkhoestbacterie ontwijkt het immuunsysteem door zichzelf langzaam te veranderen. Alle huidige vaccins, cellulair en acellulair, zijn gericht tegen de bacteriestammen die kinkhoest veroorzaakten in de jaren vijftig. Ook het acellulaire kinkhoestvaccin (aK), dat nu in het RVP wordt gebruikt, zal aan de incidentie van kinkhoest niet veel kunnen veranderen.'

 

De Graaf en Van der Ark staan niet alleen in hun opvattingen. Ook andere vaccindeskundigen denken dat de introductie van het acellulaire vaccin niet zal leiden tot een spectaculaire verlaging van de kinkhoestincidentie. In een groot aantal onderzoeken is de werking van kinkhoestvaccins onderzocht. De mutaties van de kinkhoestbacterie beperken zich niet alleen tot ons land. Overal ter wereld waar deze verschijnselen zijn onderzocht, zie je hetzelfde beeld. De reacties op de wetenschappelijk vastgestelde feiten dat de bacterie is veranderd, lopen echter uiteen. Arno van der Ark: Â'Wij pleiten voor een verbeterd vaccin. Maar anderen zeggen vooralsnog geen problemen te zien. Met name de vaccinindustrie heeft de neiging zich stil te houden. Begrijpelijk, want zij hebben immers veel geld gestoken in nieuwe combinatievaccins met acellulair kinkhoestvaccin, waarop bovendien vaak nog patenten rusten.'

 

De 'mismatch' tussen de huidige kinkhoestvaccins en de nu circulerende kinkhoestbactiestammen zal echter niet vanzelf overgaan. Integendeel, denkt Truus de Graaf. 'We verwachten dat de mutaties in de kinkhoestbacterie zullen doorgaan en de problemen mogelijk nog zullen verergeren. Aanpassing van het vaccin is in onze ogen dan ook de meest voor de hand liggende weg om deze problemen op te lossen.' Omdat een compleet nieuw vaccin ontwikkelen en op de markt brengen minstens een jaar of tien kost, lijkt het verstandig niet te lang te wachten om hiermee te starten. Op dit moment is het NVI bezig met de ontwikkeling van een eigen aK-combinatievaccin, dat het nu ingekochte kinkhoestvaccin straks gaat vervangen, maar ook dat vaccin is gebaseerd op de ÂÂ'oude' bacteriestammen. Een nieuw vaccin op basis van de huidige kinkhoestbacteriestammen is vooralsnog toekomstmuziek.

 

Delen van dit artikel verschenen eerder in Vaste Prik 10, juni 2005